Διακοπές

Τον Αύγουστο, η φωνή αυτού του blog θα ακούγεται στις ερημικές παραλίες της Κρήτης. Τα λέμε από Σεπτέμβρη.

Η επιστροφή του Joker

Η ταινία Dark Knight ήδη έβγαλε τα λεφτά της, καθώς το πρώτο Σαββατοκύριακο οι εισπράξεις υπολογίζονται στα 153.3 εκατομμύρια δολάρια μόνο στις ΗΠΑ. Είναι η έκτη ταινία με ήρωα τον σκοτεινό ιππότη Batman και η δεύτερη του Christopher Nolan, σκηνοθέτη του Memento, ύστερα από το Batman Begins. Εκτός από τις ταινίες, ο Batman και οι υπόλοιποι ήρωες των DC Comics έχουν γίνει γνωστοί μέσα από την πληθώρα των graphic novels στα οποία εμφανίζονται, αλλά και από τηλεοπτικές σειρές και κινούμενα σχέδια. Όταν ένας παραγωγός αποφασίζει να ξοδέψει περίπου 158 εκατομμύρια δολάρια σε μια τέτοια ταινία, ξέρει ότι κάποιες βασικές παράμετροι του μύθου είναι γνωστές και ότι δεν μπορεί το σενάριο να τις παραβεί. Ο αδέκαστος εισαγγελέας Harvey Dent, για παράδειγμα, θα πρέπει αργά ή γρήγορα να εξελιχθεί στον σχιζοφρενή Two-Face είτε αυτό αρέσει στο σκηνοθέτη-σεναριογράφο είτε όχι. Η πρόκληση όμως έγκειται ακριβώς στο γεγονός ότι ενώ δεν μπορείς να παραβείς το μύθο, μπορείς να παίξεις με τις διάφορες εκδοχές του. Η πρωτοτυπία του δημιουργού έγκειται στο ότι μπορεί να λυγίσει τους αρμούς της πλοκής αλλά δεν μπορεί να σπάσει το βασικό μύθο. 

Κάπου εκεί βασίζεται και η απόλαυση της πρόσληψης από το κοινό. Ο μύθος είναι γνωστός, αλλά αυτό δεν κάνει την νέα εκδοχή αδιάφορη. Κάθε άλλο μάλιστα, η αποκωδικοποίηση της νέας ανάγνωσης μιας παλιάς ιστορίας είναι όλα τα λεφτά για την απόλαυση της καινούργιας εκδοχής. Αυτό είναι και η πεμπτουσία της λατινικής λογοτεχνίας, το referre idem aliter, να ξαναλές δηλαδή το ίδιο πράγμα με διαφορετικό τρόπο. Η μαγεία της πρωτοτυπίας δεν είναι να δημιουργείς ex nihilo, αλλά να δοκιμάζεις τις αντιστάσεις της παράδοσης. 

Αυτό το ήξεραν καλά οι έλληνες τραγικοί ποιητές. Ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης, παρουσιάσανε όλοι τις δικές τους εκδοχές της Αντιγόνης, του Οιδίποδα, της Ιφιγένειας κτλ. Και ήταν αναμενόμενο ο καθένας να επιδιώκει να ανταγωνιστεί τον προκάτοχό του. Αυτό που ο Harold Bloom ονόμασε The Anxiety of Influence αποτελεί τον κινητήριο μοχλό της πιο δυναμικής δημιουργίας.  

Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα, όπου ο νεότερος δημιουργός επιτίθεται στην πραγμάτευση του μύθου ενός παλαιότερου συγγραφέα, είναι η σκηνή της αναγνώρισης στην Ηλέκτρα του Ευριπίδη. Ένας έμπιστος γέροντας επιστρέφει από τον τάφο του Αγαμέμνονα και πληροφορεί την Ηλέκτρα ότι πιθανώς ο αδερφός της Ορέστης έχει επιστρέψει κρυφά, όπως μαρτυρούν κάποια σημάδια που βρήκε στον τάφο (τα μαλλιά που έκοψε ο Ορέστης για να τιμήσει τον Αγαμέμνονα και τα ίχνη των ποδιών του). Ο διάλογος μεταξύ του γέροντα και της Ηλέκτρας έχεις ως εξής:

ἀλλ’ ἦλθ’ ἴσως που σὸς κασίγνητος λάθραι,
μολὼν δ’ ἐθαύμασ’ ἄθλιον τύμβον πατρός.
σκέψαι δὲ χαίτην προστιθεῖσα σῆι κόμηι, (520)
εἰ χρῶμα ταὐτὸν κουρίμης ἔσται τριχός·
φιλεῖ γάρ, αἷμα ταὐτὸν οἷς ἂν ἦι πατρός,
τὰ πόλλ’ ὅμοια σώματος πεφυκέναι.
{Ηλ.} οὐκ ἄξι’ ἀνδρός, ὦ γέρον, σοφοῦ λέγεις,
εἰ κρυπτὸν ἐς γῆν τήνδ’ ἂν Αἰγίσθου φόβωι
δοκεῖς ἀδελφὸν τὸν ἐμὸν εὐθαρσῆ μολεῖν.
ἔπειτα χαίτης πῶς συνοίσεται πλόκος,
ὁ μὲν παλαίστραις ἀνδρὸς εὐγενοῦς τραφείς,
ὁ δὲ κτενισμοῖς θῆλυς; ἀλλ’ ἀμήχανον.
πολλοῖς δ’ ἂν εὕροις βοστρύχους ὁμοπτέρους (530)
καὶ μὴ γεγῶσιν αἵματος ταὐτοῦ, γέρον.
{Πρ.} σὺ δ’ εἰς ἴχνος βᾶσ’ ἀρβύλης σκέψαι βάσιν
εἰ σύμμετρος σῶι ποδὶ γενήσεται, τέκνον.
{Ηλ.} πῶς δ’ ἂν γένοιτ’ ἂν ἐν κραταιλέωι πέδωι
γαίας ποδῶν ἔκμακτρον; εἰ δ’ ἔστιν τόδε, (535)
δυοῖν ἀδελφοῖν ποὺς ἂν οὐ γένοιτ’ ἴσος
ἀνδρός τε καὶ γυναικός, ἀλλ’ ἅρσην κρατεῖ
{Πρ.} οὐκ ἔστιν, εἰ καὶ γῆν κασίγνητος μολὼν
< > (post 538)
κερκίδος ὅτωι γνοίης ἂν ἐξύφασμα σῆς, (539)
ἐν ὧι ποτ’ αὐτὸν ἐξέκλεψα μὴ θανεῖν; (540)
{Ηλ.} οὐκ οἶσθ’, Ὀρέστης ἡνίκ’ ἐκπίπτει χθονός,
νέαν μ’ ἔτ’ οὖσαν; εἰ δὲ κἄκρεκον πέπλους,
πῶς ἂν τότ’ ὢν παῖς ταὐτὰ νῦν ἔχοι φάρη,
εἰ μὴ ξυναύξοινθ’ οἱ πέπλοι τῶι σώματι;

(Γερ.) Αλλά ίσως ο αδερφός σου ήρθε κρυφά και επιστρέφοντας τίμησε το δύστυχο μνήμα του πατέρα σου. Πήγαινε να εξετάσεις και να συγκρίνεις τα μαλλιά του με τα δικά σου, αν το χρώμα των κομμένων τριχών είναι ίδιο με το δικό σου. Γιατί συχνά πολλά χαρακτηριστικά του σώματος αυτών που έχουν το ίδιο πατρικό αίμα, είναι όμοια.

(Ηλ.) Γέροντα, τα λόγια σου δεν είναι άξια σοφού ανδρός, αν νομίζεις ότι ο θαρραλέος αδερφός μου θα ερχότανε κρυφά σ᾽αυτή τη χώρα επειδή τάχα φοβάται τον Αίγισθο. Ύστερα, πώς είναι δυνατόν να ταιριάζει ο πλόκαμος των μαλλιών μας, καθώς ο μεν μεγάλωσε στις παλαίστρες ενός ευγενούς ανδρός, ο δε, γυναικείος πλόκαμος, μεγάλωσε από το χτένι. Και θα βρεις πολλούς βοστρύχους να ταιριάζουν, κι ας μην έχουν καμιά συγγένεια οι κάτοχοί τους, γέροντα.

(Γερ.) Τότε βάλε την μπότα σου στο ίχνος που άφησε το βήμα του, και δες αν το ίχνος ταιριάζει στο πόδι σου, παιδί μου.

(Ηλ.) Πώς είναι δυνατόν το πόδι να αφήσει ίχνος σε πετρώδες έδαφος; Κι ακόμη κι αν είναι έτσι, το πόδι δύο αδερφών δεν μπορεί να είναι ίσο, ενός άντρα και μιας γυναίκας, αλλά του ανδρός υπερέχει.

(Γερ.) Δεν υπάρχει κάτι, αν ο αδερφός σου έρθει στη χώρα αυτή, κάποιο ρούχο, το οποίο να μπορείς να αναγνωρίσεις ότι το ύφανες με την κερκίδα σου, το οποίο φορούσε τότε όταν τον γλίτωσα από το θάνατο;

(Ηλ.) Μα δεν ξέρεις ότι ήμουνα μικρή όταν ο Ορέστης εξορίστηκε από αυτή τη χώρα; Και ακόμη κι αν ύφαινα ρούχα, πώς είναι δυνατόν αυτός που τότε ήταν παιδί να φοράει τα ίδια τώρα; Εκτός κι αν τα ρούχα του μεγάλωναν μαζί με το σώμα του.


Ο Ευριπίδης, διά στόματος Ηλέκτρας, χλευάζει τη σκηνή αναγνωρισμού στις Χοηφόρους του Αισχύλου. Η δεύτερη τραγωδία της αισχύλειας Ορέστειας, της μοναδικής τριλογίας που σώθηκε, ξεκινά με τον Ορέστη να ετοιμάζεται να προσφέρει χοές στον τάφο του πατέρα του. Ακριβώς σ' αυτή τη σκηνή αναφέρεται ο γέροντας της ευριπίδειας Ηλέκτρας. Στον Αισχύλο, η Ηλέκτρα αναγνωρίζει τον αδερφό της από τον πλόκαμο των μαλλιών του, τα ίχνη των ποδιών του και τα ρούχα που φοράει. Ακριβώς αυτά τα μέσα αναγνωρισμού, αρκετά τετριμμένα και προβληματικά, αποτελούν το στόχαστρο της ευριπίδειας κριτικής. Η νέα Ηλέκτρα του Ευριπίδη ούτε λίγο ούτε πολύ θεωρεί την αισχύλεια πραγμάτευση του μύθου ανόητη και μη ρεαλιστική. Η ειρωνεία του παραπάνω διαλόγου είναι βέβαια βαθύτερη, καθώς ο γέροντας σε τελική ανάλυση έχει δίκαιο, και τα μαλλιά ανήκουν στον Ορέστη που επέστρεψε κρυφά. Κι αν σκεφτεί κανείς ότι το θέατρο του Ευριπίδη και όχι του Αισχύλου άσκησε βαθιά επιρροή στη Νέα Κωμωδία, όπου τα έκθετα βρέφη και οι αναγνωρισμοί με βάση σημάδια και αντικείμενα αποτελούν στερεοτυπικά στοιχεία της πλοκής, τότε η ειρωνεία του παραπάνω αποσπάσματος αποκτά και μια άλλη, ιστορική διάσταση. Όπως και να 'χει, ο Ευριπίδης αποκηρύσσει τα μέσα αναγνωρισμού του Αισχύλου, για να δώσει τη δική του βαθύτερη και πιο περίπλοκη εκδοχή. 

Είναι αμφίβολο κατά πόσο ένας τέτοιος διακειμενικός διάλογος θα ενθουσιάσει όλους του θεατές-αναγνώστες, αλλά είναι πολλοί (ανάμεσά τους κι εγώ) που θεωρούν κάτι τέτοιες μεταθεατρικές-διακειμενικές αντιπαραθέσεις ως τις καλύτερες στιγμές ενός έργου. Όταν οι χαρακτήρες προσπαθούν να υπερβούν τα όρια της παράδοσης και να αναδειχνούν νέοι μέσα στα παλιά τους ρούχα. 

Ίσως γι' αυτό στη νέα ταινία Dark Knight, η αγαπημένη μου σκηνή είναι όταν ο Batman ρίχνει τον Joker από την κορυφή ενός πανύψηλου κτηρίου. Καθώς ο Joker έπεφτε, στο μυαλό μου ήρθε η σκηνή από το Batman του Tim Burton, στο οποίο ο Batman σκοτώνει τον Joker ρίχνοντάς τον από τον κορυφή ενός πανύψηλου κτηρίου. Για δύο δευτερόλεπτα νόμισα ότι το τέλος του Joker θα είναι το ίδιο και σ' αυτή την ταινία. Ο Batman όμως του Nolan αδυνατεί να σκοτώσει τον Joker, καθώς ξέρει υποσυνείδητα ότι η ύπαρξη του ενός εξαρτάται από την ύπαρξη του άλλου. Καθώς ο Batman του Nolan εκτοξεύει ενα σκοινί και σώζει τον Joker, ο Nolan λέει ότι η ταινία του είναι διαφορετική από αυτή του Burton. Ο Joker επιδίδεται σε ένα φρενήρη μονόλογο καθώς κρέμεται από το σκοινί, μια κριτική που χλευάζει όχι μόνο τον Batman, αλλά αποτελεί και επίθεση σε πολλές προηγούμενες εκδοχές της μονομαχίας Batman-Joker. "Νόμιζες ότι η διαμάχη μας θα διευθετηθεί με μπουνιές;", λέει σαρκαστικά ο Joker και ο Nolan ειρωνεύεται εμμέσως πλην σαφώς τους προκατόχους του. Και όποιος έχει υπόψη του την τηλεοπτική εκδοχή του Batman της δεκαετίας του '60, θυμάται ότι οι Batman και Robin έβαζαν στη θέση τους τον Joker και τους λοιπούς κακούς, προσφέροντάς τους αφειδώς μπουνιές και καρπαζιές.

Την ίδια στιγμή, ο Nolan κρατάει ζωντανό τον Joker ως το τέλος της ταινίας του, και από αυτή την άποψη μάλλον συμβαδίζει με την παράδοση του μύθου, ενώ ο Burton αποκλίνει από τον μύθο, καθώς αποφάσισε να σκοτώσει τον Joker στο τέλος της ταινίας του. Έτσι ο Nolan καταφέρνει να προβάλει την πρωτοτυπία του σε όλο της το μεγαλείο, καθώς επιστρέφει στην παραδοσιακή δομή του μύθου, που θέλει τον Joker να επιβιώνει. Αλλά αυτό το παράδοξο της καινοτομίας μέσω της αναβίωσης της παράδοσης είναι ένα άλλο γνωστό κόλπο του Ευριπίδη. Το post αυτό όμως είναι ήδη πολύ μεγάλο και καλύτερα κάπου εδώ να σταματήσω. 

Η έμπνευση του παρελθόντος

Ποιος είπε ότι οι φιλόλογοι δεν μπορούν να γίνουν ποιητές; Η Aislinn Melchior, Assistant Professor κλασικής φιλολογίας στο πανεπιστημίο Puget Sound, το οποίο βρίσκεται στις ακτές του Ειρηνικού (βλ. φωτογραφία), είναι σίγουρα και τα δύο. Το παρακάτω ποίημά της δημοσιεύτηκε αυτό το μήνα στο περιοδικό Amphora, το οποίο εκδίδεται από το American Philological Association. Αν και η ποίηση και οι κλασικές σπουδές έχουν δει και καλύτερες εποχές από τη σημερινή, στο Νέο Κόσμο όλο και αυξάνονται οι ένθερμοι οπαδοί των Ελληνικών και Λατινικών γραμμάτων.   

Kalypso

I am the end of song,

The anti-Muse,

Cessation of thought,

The reef that is woman.

Narrative is a ship

That sails by these benching sands.

My name veils the slow dearth of

   words,

The stuttering failure of Odysseus'

   voice,

Who came here draped in poetry

Like the briny weed that wraps

A shipwrecked corpse

When washed ashore.

He remembers some things 

   perhaps,

Enough to cry, and taste that salt.

It stirs some fond recollection

Of reefing the sails, and making

   fast

The linen, and the story he spun

   out of

That storm, about the black pall of

   the waves.

My name is Kalypso.

I conceal, and I cover,

More muffling than the glebes

  of Troy,

For to fall on this land, one falls

   alone.

There is no song here.

Just the empty foam of love

On the sanded shore, and

The stories steering far off

On the horizon.

Αναζητώντας τη χαμένη γνώση

Έχετε σκεφτεί ποτέ ότι το μεγαλύτερο μέρος της σκέψης των ελλήνων φιλοσόφων έχει χαθεί; Τίποτα σχεδόν από τους προσωκρατικούς παρά σπαράγματα που συλλέχθηκαν με κόπο από τους Diels-Kranz, ελάχιστα πράγματα από τους Σοφιστές, αυτήν την φανταστική και πολυδιάστατη ομάδα διανοουμένων που έθεσε τα θεμέλια της Παιδείας όλου του δυτικού πολιτισμού. Ο Γοργίας, ο Πρωταγόρας, ο Πρόδικος είναι πλέον ούτε λίγο ούτε πολύ ήρωες στους διαλόγους του Πλάτωνα, ενός φιλοσόφου δηλωμένου εχθρού των Σοφιστών. Θυμάμαι ότι ακόμη και στο σχολείο οι καθηγητές (παπαγαλίζοντας τα σχολικά βιβλία που παπαγάλιζαν τον Πλάτωνα) κατηγορούσαν τους Σοφιστές (ανάμεσα σε άλλα) επειδή πληρώνονταν. Ειρωνικό αν σκεφτεί κανείς ότι οι κατήγοροι έκαναν ακριβώς το ίδιο, δηλαδή πληρώνονταν για να διδάξουν.

Τι έγραφαν άραγε οι φιλόσοφοι με ενδιαφέροντα στις επιστήμες που ονομάζουμε σήμερα θετικές; Ποιοι ήταν και τι έλεγαν όλοι αυτοί που προσπαθούσαν να τετραγωνίσουν τον κύκλο; Πώς ανέπτυσσε τη θεωρία του ο Βρίσων, που πίστευε σε μια γλώσσα στην οποία όλες οι λέξεις έχουν ουδέτερες συνδηλώσεις; Ποιοι ήταν όλοι αυτοί οι "δεινοὶ περὶ τὸν Ὅμηρον", οι αλληγοριστές, οι "ἀδολέσχαι καὶ μετεωρολόγοι" όπως του αποκαλεί ειρωνικά ο Πλάτωνας;

Στην ελληνιστική εποχή η φιλοσοφία ανθεί αλλά η παράδοσή της εξακολουθεί να είναι κάκιστη. Λίγα πράγματα γνωρίζουμε για τον Ζήνωνα, τον ιδρυτή της στοάς, ακόμη πιο λίγα για τον Επίκουρο, τον Καρνεάδη, τον Ποσειδώνιο. Εν ολίγοις, έχει σωθεί ένα πολύ μικρό κομμάτι από την φιλοσοφική πίτα. Οι μορφές του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη δεσπόζουν, αλλά εκτός από αυτούς υπάρχουν και εκατοντάδες άλλοι ουραγοί, θύματα της κειμενικής παράδοσης που είτε σκόπιμα ή άσκοπα τους εξάλειψε καταδικάζοντάς τους σε αιώνια λήθη.

Κι όμως, σήμερα, με τα αλλεπάλληλα άλματα της τεχνολογίας, ίσως υπάρχει μία ελπίδα να ανακτήσουμε αυτόν τον πλούτο της χαμένης γνώσης. Τα βίντεο που παραθέτω αποδεικνύουν του λόγου το αληθές. Το έκτο βιβλίο προστέθηκε μόλις σήμερα και οι πληροφορίες μου λένε ότι έπονται και άλλα προσεχώς.

UFOs

Υπάρχουν δύο κατηγορίες ανθρώπων που αντιλαμβάνονται ότι το φαινόμενο των UFO δεν είναι σύγχρονο προϊόν, αλλά έχει ταυτότητα και αντικείμενο και στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα. Η μία κατηγορία είναι οι απανταχού ουφολόγοι, οι ανά τον κόσμο Mulder. Η δεύτερη κατηγορία είναι αυτοί που ενώ διαβάζουν τις Quaestiones Naturales του Σενέκα, προσγειώνονται απρόσμενα στο παρακάτω εδάφιο:

Alii uero ignes diu manent nec ante discedunt quam consumptum est omne quo pascebantur alimentum. Hoc loco sunt illa a Posidonio scripta miracula, columnae clipeique flagrantes aliaeque insigni nouitate flammae, quae non aduerterent animos, si ex consuetudine et lege decurrerent: ad haec stupent omnes.

"Όμως άλλες φλόγες παραμένουν περισσότερο και δεν αποχωρούν πριν να καταναλωθεί ολοκληρωτικά ό,τι τις τροφοδοτεί. Σ' αυτό το μέρος βρίσκονται εκείνα τα θαυμαστά που γράφει ο Ποσειδώνιος, κολόνες και φλεγόμενες ασπίδες και άλλες φλόγες, φαινόμενα εξαιρετικά καινοφανή, τα οποία δεν θα αποσπούσαν την προσοχή αν διέτρεχαν σύμφωνα με τη συνηθεια και τους νόμους: μπροστά σ' αυτά τα φαινόμενα όλοι μένουν άφωνοι."

Nat. 7.20.2

Ο Σενέκας σπεύδει να τονίσει ότι δεν αναφέρεται σε γνωστά μετεωρολογικά φαινόμενα, εξακριβωμένα από τους νόμους της φυσικής και της αστρονομίας, αλλά σε ουράνια θεάματα άνευ προηγουμένου και εξηγήσεως. Συκρίνετε τώρα τον Σενέκα, ή μάλλον τα γραπτά του Ποσειδώνιου, ενός κορυφαίου στωϊκού φιλοσόφου της ελληνιστικής εποχής, με την ιστορία του Kenneth Arnold (σε ρόλο Ποσειδώνιου), όπως την καταγράφει ο Ruppelt (σε ρόλο Σενέκα). Το περιστατικό συνέβη στις 24 Ιουνίου του 1947, και ανάμεσα σε άλλα καταγράφει την πρώτη χρήση του όρου "flying saucer":

He was looking down to the ground when he suddenly noticed a series of bright flashes off to his left. He looked for the sources of the flashes and saw a string of nine very bright disk-shaped objects, which he estimated to be 45 to 50 feet in length.[...] Each individual object had a skipping motion described by Arnold as "a saucer skipped across water".

Το φαινόμενο είναι παρόμοιο, όπως και η μεταφορά: οι φλεγόμενες ιπτάμενες ασπίδες έγιναν απαστράπτοντες ιπτάμενοι δίσκοι. Ο Πλίνιος  (Nat. 2.100) επίσης περιγράφει το ίδιο φαινόμενο με τον Σενέκα, και παρατηρεί ότι οι φλεγόμενες ελλειψοειδείς ασπίδες εξέπεμπαν σπίθες, και διέτρεχαν τον αέρα από ανατολάς προς δυσμάς. Αυτή την τροχιά είχαν οι ιπτάμενες ασπίδες το 100 π.Χ. (όπου και συνέβη το φαινόμενο κατά τον Σενέκα και τον Πλίνιο). Αντίθετα, οι ιπτάμενοι δίσκοι του Arnold ταξίδευαν το 1947 από το βορρά στο νότο.

Ο ρωμαίος ιστορικός Λίβιος καταγράφει ότι το χειμώνα του 218 π.Χ. "πλοία εμφανίστηκαν και άστραψαν στον ουρανό" (Ab urbe condita, 21.62.4), ενώ το 217 π.Χ.  "στο Άπρι ελλειψοειδείς ασπίδες εμφανίστηκαν στον ουρανό" (Ab urbe condita, 22.1.9). To 104 π.Χ., σύμφωνα με τον Πλίνιο (Nat. 2.148)  "οι κάτοικοι της Ameria και του Tuder παρατήρησαν όπλα στον ουρανό να ορμάνε από την ανατολή και τη δύση, και αυτά που ήρθαν από τη δύση τράπηκαν σε φυγή". O Πλούταρχος, ο οποίος περιγράφει το ίδιο περιστατικό, αναφέρεται σε "φλεγόμενα δόρατα και επιμήκεις ασπίδες" (Μάριος, 17.4). 

Όπως σε διάφορες σύγχρονες ιστορίες πολλές φορές ένα περίεργο ουράνιο φαινόμενο παρατηρείται μαζικά, έτσι και στον Πλούταρχο διαβάζουμε ότι το 74 π.Χ., o ρωμαϊκός στρατός, υπό την ηγεσία του Λούκουλλου, ετοιμαζόταν να αντιμετωπίσει τις δυνάμεις του Μιθριδάτη του 6ου, όταν συνέβη το παρακάτω φαινόμενο:

 

ἀλλ’ ἐξαίφνης τοῦ ἀέρος ὑπορραγέντος, ὤφθη μέγα σῶμα φλογοειδὲς εἰς μέσον τῶν στρατοπέδων καταφερόμενον, τὸ μὲν σχῆμα πίθῳ μάλιστα, τὴν δὲ χρόαν ἀργύρῳ διαπύρῳ προσεοικός, ὥστε δείσαντας ἀμφοτέρους τὸ φάσμα διακριθῆναι.

Lucullus, 8

"Αλλά τελείως ξαφνικά, ο ουρανός έσπασε στα δύο, και ένα μεγάλο, φλεγόμενο σώμα φάνηκε να πέφτει ανάμεσα στους δύο στρατούς, το σχήμα του έμοιαζε πολύ με πιθάρι, το χρώμα του ήταν σαν το χρώμα λιωμένου ασημιού. Ως αποτέλεσμα και οι δύο στρατοί φοβήθηκαν από το φαινόμενο και χωρίστηκαν."

Η ιστορία αυτή συνέβη στη Φρυγία, ένα μέρος με μακρά παράδοση λατρείας μετεωριτών. Το φαινόμενο όμως που περιγράφει ο Πλούταρχος δεν μπορεί να είναι μετεωρίτης, γιατί σίγουρα θα είχε γίνει αντικείμενο λατρείας στη Φρυγία, και κάτι τέτοιο δεν μαρτυρείται στις πηγές. Η ιστορία πιο πολύ μοιάζει με κλασική αφήγηση εμφάνισης UFO μπροστά σε κάποιο πλήθος. 

Μέχρι και ο Μέγας Αντώνιος λέγεται ότι είδε UFO στην έρημο της Αιγύπτου. Στη βιογραφία του, η συγγραφή της οποίας αποδίδεται στον Μέγα Αθανάσιο, αλλά μάλλον ο βίος έχει γραφτεί από ανώνυμο συγγραφέα, ο άγιος είδε "στο έδαφος της ερήμου ένα μεγάλο ασημένιο δίσκο που ξαφνικά εξαφανίστηκε σαν καπνός" (Βίος Αντωνίου 11). Βέβαια ο Μέγας Αντώνιος είναι ο λιγότερο αξιόπιστος μάρτυρας. Μέσα σε όλη τη σωρεία παραισθήσεων και πειρασμών που του έστειλε ο Σατανάς, δεν μπορούμε να τον εμπιστευτούμε και πολύ ως αυτόπτη μάρτυρα. Αλλά πάλι, γιατί ο Σατανάς να του έστελνε ένα UFO για πειρασμό. Τι σόι δέλεαρ ήταν αυτό για τον χαλκέντερο ερημίτη; 

Όπως και να 'χει, υπάρχουν ορισμένα κοινά στοιχεία ανάμεσα στα αρχαία και τα σύγχρονα UFO, τα οποία τα καταγράφει ο Richard Stothers από το National Aeronautics and Space Administration των ΗΠΑ:

α) το σχήμα είναι δισκοειδές ή σφαιρικό.

β) το χρώμα είναι συνήθως ασημένιο.

γ) η ύλη του είναι συνήθως από μέταλλο, και είναι γενικά απαστράπτουσα ή φλεγόμενη.

δ) ο ήχος- συνήθως δεν κάνουν θόρυβο.

ε) η τροχιά τους είναι γρήγορη και εξαφανίζονται απότομα.

στ) το μέγεθος είναι πάνω κάτω το ίδιο.

Δε νομίζω ότι έχω να πω και πολλά για την ερμηνεία αυτών των φαινομένων. Είναι εύκολο να τα χλευάσεις και επίσης εύκολο να τα πάρεις στα σοβαρά. Είτε θέλουμε να πιστέψουμε ότι έχουμε να κάνουμε με παράλληλα φαινόμενα που ξεπηδούν από το κοινό ασυνείδητο, ή με παρερμηνείες φυσικών φαινομένων και αντικειμένων, ή με ασυνήθιστα καιρικά φαινόμενα, ή με άγνωστα φυσικά φαινόμενα, ή με επισκέψεις εξωγήινων όντων, αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι οι ιστορίες αυτές ξεπερνούν τα όρια του χρόνου, όπως άλλωστε ξεπερνούν και τα όρια της ανθρώπινης γνώσης.

Ο μύθος των μελισσών

Από τις 30 Μαΐου ως τις 3 Ιουνίου του 17 π.Χ., ο αυτοκράτορας της Ρώμης Οκταβιανός Αύγουστος είχε προγραμματίσει μια φαντασμαγορική φιέστα για να υποδεχτεί τον νέο αιώνα που θα σήμανε το τέλος σχεδόν ενός αιώνα εμφυλίων πολέμων και θα εγκαινίαζε την νέα Χρυσή Εποχή ειρήνης και ευημερίας υπό την αιγίδα του αυτοκράτορα. Σόου χολλυγουντιανών διαστάσεων με αναπαραστάσεις ναυμαχιών είχαν προγραμματιστεί, η έλευση ενός κομήτη είχε εύστοχα προβλεφθεί από τους αυλικούς αστρονόμους, και ο ποιητής Οράτιος είχε επιστρατευτεί να συνθέσει το carmen saeculare, το οποίο θα υμνούσε την νέα εποχή που δεν θα είχε τέλος. Το νέο καθεστώς, αφού επιβλήθηκε στρατιωτικά και πολιτικά, χρειζόταν τώρα θεάματα και ποίηση για να διεκδικήσει την ύπαρξή του μέσα στους αιώνες και να επουλώσει το αιματηρό παρελθόν των εμφυλίων πολέμων. Χρειαζόταν ένα μύθο. Οι φιλοδοξίες του Αυγούστου δεν είχαν καμία σχέση με μετριοπάθεια. Ο ίδιος ανακήρυξε τον εαυτό του θεό αναλαμβάνοντας το όνομα Αύγουστος. Η Ρώμη δεν διεκδικούσε μόνο τα εγκόσμια αλλά και τα υπερκόσμια. Το Weltanschauung της αυτοκρατορίας επόπτευε το χώρο και το χρόνο, και ο αυτοκράτορας ούτε λίγο ούτε πολύ ήθελε να ελέγχει και να ρυθμίζει το σύμπαν. 

Ένας από τους μύθους που επιστράτευσε το καθεστώς του Αυγούστου ήταν ο ησιόδειος μύθος των πέντε εποχών. Στα Ἒργα καὶ Ἡμέραι ο Ησίοδος χώρισε την ιστορία του ανθρώπου σε πέντε εποχές. Η πρώτη ήταν η Χρυσή Εποχή, η οποία δεν ήξερε τι θα πει έγνοια. Η χρυσή φυλή των ανθρώπων ζούσε αμέριμνα, χωρίς να μοχθεί ή να εργάζεται, χωρίς αρρώστιες και χωρίς γερατειά. Η γη από μόνη της έδινε καρπούς και οι άνθρωποι πέθαιναν εύκολα κι ανώδυνα στον ύπνο τους. Την παραδείσια αυτή εποχή διαδέχεται η Αργυρή Εποχή, που είναι κατά πολύ κατώτερη. Η Αργυρή Εποχή ήταν γεμάτη εγκλήματα και ασέβεια προς τους θεούς και ο Δίας την κατέστρεψε. Η τρίτη φυλή ανθρώπων ήταν η χάλκινη, η οποία ξεκίνησε τους πολέμους και τη βία. Οι άνθρωποι αυτής της γενιάς άρχισαν την κρεωφαγία και εξαγριώθηκαν, έμοιαζαν πιο πολύ με τέρατα παρά με ανθρώπους και στο τέλος αλληλοεξοντώθηκαν. Η τέταρτη γενιά είναι η γενιά των ηρώων, η μόνη που αναχαιτίζει τον ιστορικό πεσσιμισμό του Ησιόδου και την παρακμή της ανθρώπινης φυλής, η οποία κατά τα άλλα πάει από το κακό στο χειρότερο. Οι ήρωες, αν και καλύτεροι από την χάλκινη γενιά, έχουν παραδόξως το ίδιο τέλος, καθώς αλληλοκαταστρέφονται στον πολέμο μπροστά από τις εφτά πύλες της Θήβας και στην Τροία, ενώ μάχονται για την Ελένη. Η τελευταία εποχή είναι η εποχή του Σιδήρου, την οποία ο Ησίοδος εισάγει με ένα βαθύ αναστεναγμό. "Μακάρι να μην ήμουν στην πέμπτη γενεά, αλλά είτε να πέθαινα νωρίτερα ή να γεννιόμουν αργότερα". Εξαθλίωση, φροντίδες, μόχθος, γερατειά είναι το καρέ της δυστυχίας που χαρακτηρίζει την Εποχή του Σιδήρου, τη δική μας εποχή. Το "μακάρι να γεννιόμουν αργότερα" όμως του Ησιόδου αφήνει ένα παραθυράκι αισιοδοξίας. Η επόμενη εποχή δεν μπορεί παρά να είναι καλύτερη. 

Η γοητεία που άσκησε αυτός ο μύθος διαπέρασε την ελληνική και ελληνιστική αρχαιότητα και έγινε ένα με τη συνείδηση των Ρωμαίων. Ο Λουκρήτιος, ο Κάτουλλος στο τέλος του επυλλίου του και ο Βιργίλιος στην 4η Εκλογή του ανανεώνουν το ποιητικό σθένος της ησιόδειας μυθολογίας βάζοντας τη δική τους προσωπική σφραγίδα. Οι πολιτικές διαστάσεις του μύθου πολύ πιθανώς υπήρχαν ήδη στον Ησίοδο. Είναι πάντως ευδιάκριτες στους Όρνιθες του Αριστοφάνη και προφανείς στον Βιργίλιο. Ο Αύγουστος δεν έχασε την ευκαιρία να σφετεριστεί έναν τέτοιο δυνατό μύθο και να εμβαθύνει την πολιτική του προοπτική. Αυτός ήταν ο νέος θεός που θα έφερνε πίσω τη Χρυσή Εποχή. Η αυτοκρατορική ρητορική χρησιμοποίησε ένα ιδιοσυγκρασιακό συγκρητισμό ελληνικής μυθολογίας και ρωμαϊκής εθνικής προπαγάνδας, κηρύσσοντας την αναβίωση των παλαιών καλών ρωμαϊκών αρετών, ανάμεσα στις οποίες η ανδρεία και η ολιγάρκεια ήταν βασικές και αναντικατάστατες.

Το νέο πακέτο της Χρυσής Εποχής όμως έμπαζε, οι δε ποιητές της αυγούστειας περιόδου που το υιοθέτησαν, κάθε άλλο παρά παπαγαλάκια της αυτοκρατορικής προπαγάνδας ήταν. Πώς μπορούσε να συμβιβαστεί, για παράδειγμα, η γαλαντόμος ευημερία που το ειρηνικό καθεστώς του Αυγούστου εξασφάλιζε ες αει με το σκληρό ρωμαϊκό ιδεώδες της ολιγάρκειας (frugalitas) που ήθελε επίσης να αναβιώσει; Στη συνείδηση του αρχαίου ανθρώπου, ο πλούτος ήταν συνώνυμο της διαφθοράς. Ο Τίβουλλος, ο δεύτερος από την τετρακτύδα των ρωμαίων ελεγειακών της αυγούστειας περιόδου, συνοψίζει την ιδέα αυτή με ένα λογοπαίγνιο: Diuitis hoc uitium est auri, nec bella fuerunt/ faginus adstabat cum scyphus ante dapes 1.10.7-8 ("Αυτό είναι το ελάττωμα του άφθονου χρυσού κι ούτε πόλεμοι υπήρχαν όσο στεκόταν στο τραπέζι κούπα φτιαγμένη από οξιά"). Η μετάφρασή μου φυσικά καταστρέφει το μεγαλείο ενός ποιητή, ο οποίος άκουγε πρώτα τον ήχο και ύστερα το νόημα των λέξεων. Ο ηθικός ξεπεσμός (VITIum), βρίσκεται μέσα στον πλούτο (diVITIs). H αφθονία θα φέρει πόλεμο και όχι ειρήνη, και έτσι η Χρυσή Εποχή του Αυγούστου μοιάζει προβληματική εξ ορισμού. 

Άλλωστε η Χρυσή Εποχή κρύβει εξ αρχής ένα παράδοξο, καθώς δεν είχε καμία σχέση με το χρυσάφι. Ο Σωκράτης στον Κρατύλο του Πλάτωνα διευκρινίζει ότι η Χρυσή Εποχή δεν ήταν από χρυσό (οὐκ ἐκ χρυσοῦ πεφυκὸς ἀλλ᾽ ἀγαθόν τε καὶ καλόν). O Oβίδιος στις Μεταμορφώσεις θα δώσει το δικό του tour de force παρουσιάζοντας τον ησιόδειο μύθο των πέντε εποχών και θα διευκρινίσει ότι η Χρυσή Εποχή δεν γνώριζε το χρυσάφι, το οποίο ήταν ακόμη θαμμένο στα έγκατα της γης. Στην Ars Amatoria όμως ο Οβίδιος είχε ξεγυμνώσει χωρίς προσχήματα την αυτοκρατορική προπαγάνδα: aurea sunt uere nunc saecula: plurimus auro/ uenit honos,  Ars 2.277-8 ("πράγματι χρυσή είναι τώρα η εποχή μας: τη μέγιστη τιμή έχει το χρυσό"). Σα να μην έφτανε η απροκάλυπτη χλεύη της Χρυσής Εποχής του Αυγούστου, ο Οβίδιος παίζει και με την έννοια του honos, μία τιμή που έχει την τιμή της. Η ιστορία της χρυσής γενιάς που θέλει να επαναλάβει ο Αύγουστος, μπορεί να επανέλθει μόνο ως φάρσα. Ο Οβίδιος γελά σαρδόνια στα μούτρα της αυτοκρατορικής προπαγάνδας και ίσως με αυτά και με άλλα στο τέλος να βρέθηκε εξόριστος στην άκρη του κόσμου.

Σαν λίγο πιο ισορροπημένα να εμφανίζονται τα πράγματα στα Γεωργικά του Βιργιλίου, στο 4ο βιβλίο των οποίων ο ποιητής προσφέρει μια αλληγορία ιδανικής κοινωνίας εστιάζοντας το ποιητικό του μικροσκόπειο στο θαυμαστό κόσμο των μελισσών. Αποκαλώντας τις μέλισσες Quirites (το όνομα τον ρωμαίων πολιτών με παράλληλες στρατιωτικές συνδηλώσεις) αφήνει λίγες αμφιβολίες για το ότι η κοινωνία των μελισσών είναι η ιδανική ρωμαϊκή κοινωνία που οραματίζεται. Εργατική, πειθαρχημένη, γενναία όταν το καλούν οι συνθήκες, παραγωγική, αναπαραγωγική και κατά συνέπεια αθάνατη. Ο Βιργίλιος παρουσιάζει επίσης την κοινωνία των μελισσών παρόμοια με αυτή των θεών, ενάρετη και μακάρια. Αναπαράγοντας μια αρχαία παρανόηση, δεν ξεχνά να τονίσει ότι οι μέλισσες αναπαράγονται χωρίς σεξουαλική επαφή, γεγονός που τις θέτει υπεράνω πόθων και παθών. Ο μοναδικός έρωτας των μελισσών είναι ο έρωτας της απόκτησης αγαθών: Cecropias innatus apes amor urget habendi/ munere quamquam suo, Γεωργικά 4.175-6 ("έμφυτος έρωτας κτήσης εγείρει τις αττικές μέλισσες, την κάθε μια για τη δική της επιβράβευση" σημ.: Δεν μπορώ να βρω μια λέξη καλύτερη από "επιβράβευση" για το munus, που σημαίνει και καθήκον και αμοιβή). Οι στίχοι αυτοί έχουν προσελκύσει λιγότερο ενδιαφέρον από όσο αξίζουν. Στην ιδανική κοινωνία των μελισσών, όπου η ατομικότητα θυσιάζεται στο βωμό του κοινωνικού αγαθού, ο Βιργίλιος τονίζει ότι το προσωπικό καθήκον, που στα Λατινικά είναι ίδιο με την προσωπική ανταμοιβή, είναι ένας έμφυτος έρωτας ιδιοτελούς κτήσης και απόκτησης. Οι στίχοι αυτοί αντιπαρατίθενται στις λεγεώνες χωρίων ελλήνων και ρωμαίων ποιητών, οι οποίοι επανειλημμένα όρισαν τον πόθο για απόκτηση πλούτου ως τη ρίζα κάθε δεινού που μαστίζει την ανθρωπότητα. Ο πόθος αυτός είναι έμφυτος, λέει ο Βιργίλιος, και είναι αυτός που εξασφαλίζει την par excellence αρμονική κοινωνία των μελισσών. Οι μέλισσες είναι φυσικά Αττικές, λόγω του περίφημου μελιού, αλλά μέσα σ᾽αυτά τα συμφραζόμενα ο Βιργίλιος (που δεν συνηθίζει να ξοδεύει λέξεις για να γεμίσει το στίχο) ανακαλεί την αθηναϊκή αυτοκρατορία, ένα καθεστώς που καθιέρωσε τη δημοκρατία μέσα από την ανάδειξη της ατομικότητας σε όλο της το μεγαλείο. 

Αιώνες αργότερα, ένας ολλανδός γιατρός, ο Bernard Mandeville (1670-1733) θα δημοσιεύσει το δικό του "Μύθο των Μελισσών" (The Fable of the Bees).  To έργο του Mandeville μπορεί να συνοψιστεί στην εξής φράση: private vices lead to public benefits. Η λέξη vice (ουσιαστικά η ίδια λέξη με το vitium του Τίβουλλου) αποκτά, μέσα από ένα παράδοξο, θετικές διαστάσεις. Η επιρροή του Mandeville συχνά επισκιάζεται από το έργο του Adam Smith (ο οποίος επηρεάστηκε από τον Mandeville), αλλά η ικανότητά του να θέσει τα θεμέλια του δυτικού οικονομικού συστήματος μέσα από ένα σατιρικό ποίημα είναι απαράμιλλη. Στο ποίημά του "The Grumbling Hive or Knaves Turn'd Honest", μια κυψέλη μελισσών ζει μέσα στη χλιδή και τις ανέσεις. Το μόνο που τις ενδιαφέρει είναι να ικανοποιήσουν τη δίψα τους για δόξα και πλούτη και τίποτα άλλο. Παραδόξως, με αυτόν τον τρόπο η κυψέλη ευημερεί. Οι δικηγόροι δουλεύουν ασταμάτητα για να πλουτίσουν και για τίποτα άλλο. Μελετούν μέρα νύχτα το νόμο, για να βρουν παραθυράκια και μοιάζουν με διαρρήκτες.

And to defend a wicked Cause,
Examin'd and survey'd the Laws;
As Burglars Shops and Houses do;
To find out where they'd best break through.

Οι γιατροί νοιάζονται επίσης για την πάρτη τους:

Physicians valued Fame and Wealth
Above the drooping Patient's Health,

Με λίγα λόγια, ο καθένας για την πάρτη του και όλοι για την κοινωνία:

Millions endeavouring to supply
Each other's Lust and Vanity

 
Thus every Part was full of Vice,
Yet the whole Mass a Paradice;

Οι θεοί όμως οργίζονται. Ξεριζώνουν την ιδοτέλεια και την υποκρισία και επαναφέρουν τη δικαιοσύνη. Το αποτέλεσμα όμως δεν είναι το αναμενόμενο:

But, Oh ye Gods! What Consternation,
How vast and sudden was th' Alteration!
In half an Hour, the Nation round,
Meat fell a Penny in the Pound.
The Mask Hypocrisie's flung down,
From the great Statesman to the Clown;
And some, in borrow'd Looks well known,
Appear'd like Strangers in their own.

Η επέμβαση των θεών έχει καταστροφικές συνέπειες. Εφόσον δεν υπάρχει κανένα ιδοτελές κίνητρο, η κοινωνία των μελισσών παρακμάζει και καταρρέει. Οι τέχνες, η επιστήμη, η οικονομία σβήνουν εν μιά νυκτί. Το μόνο πράμα δηλαδή που κρατάει τους ανθρώπους μαζί και τους κάνει να προοδεύουν είναι η ιδιοτέλεια του καθενός. Η Χρυσή Εποχή είναι απλώς ένας εφιάλτης. Είναι το τέλος της κοινωνικής προόδου. 

Ο Mandeville επιτίθεται στους ανά τους αιώνες ηθικολόγους που κήρυξαν την αυταπάρνηση της ιδιοτέλειας στο όνομα ενός κοινωνικού σκοπού υπεράνω ταπεινών προσωπικών έξεων και ορέξεων. Για τον Mandeville, αυτό είναι μια επικίνδυνη πλάνη. Ο ίδιος όμως, αν και κατηγορήθηκε γι᾽αυτό ανάμεσα σε πολλά άλλα, δεν θεωρεί τις πράξεις μας άμοιρες ηθικής ευθύνης. Απλώς θεωρεί ότι η αρετή (η οποία κατά τον Αριστοτέλη είναι η έξη του ανθρώπου να κάνει σωστές επιλογές) έχει προσωπικά ελατήρια. Π.χ. όταν κάποιος βλέπει ένα μωρό να πνίγεται, σπεύδει να το σώσει. Η επιβράβευση που θα λάβει από την κοινωνία για την πράξη του και οι τύψεις που θα νιώσει αν αφήσει το μωρό να πνιγεί, παίζουν καθαρά σε προσωπικό επίπεδο, χωρίς όμως αυτό να αναιρεί την ηθική διάσταση της πράξης. 

Το έργο του Mandeville εμπότισε τη σκέψη του Βολταίρου, του Μοντεσκιέ και άλλων Εγκυκλοπαιδιστών, και η σκέψη του έσπειρε τον σπόρο του Διαφωτισμού. Η ελεύθερη αγορά των δυτικών καπιταλιστικών κοινωνιών στηρίζεται σ᾽ αυτά τα θεμέλια. Όμως σήμερα ο όρος ῾δυτικός καπιταλισμός᾽ ηχεί ως στεντόρεια μομφή. Τα δε κηρύγματα της ελεύθερης αγοράς και του laissez faire ως τα όργανα του διαβόλου. Μια ματιά στην πολιτική σκηνή της Ελλάδας δείχνει ότι ελάχιστοι τολμούν να αρθρώσουν ξεκάθαρα φιλελεύθερο πολιτικό λόγο. Και ενώ οι φωνές των παραδοσιακών κομμουνιστών και των παραδοσιακών δεξιών πέρασαν από την γραφικότητα στο κοινοβούλιο, οι φιλελεύθεροι βρίσκονται στο εξωκοινοβουλευτικό περιθώριο. Γιατί άραγε συμβαίνει αυτό; Είναι μήπως το αδηφάγο τέρας της ελεύθερης αγοράς που μας έχει φέρει αντιμέτωπους με τον ίδιο μας τον πολιτισμό ή είναι απλώς η άγνοιά μας για το βάθος και τις πραγματικές διαστάσεις των ατομικών κινήτρων; Δοκιμάστε να πείτε σε μια παρέα ότι η κοινωνία θα πάει μπροστά μόνο αν ο καθένας κοιτάει την πάρτη του, και πείτε μου τις αντιδράσεις της ομήγυρης. Πόσοι άραγε θα πιάσουν το υπονοούμενο; Αλλά πάλι ίσως αντί για το υπονοούμενο να έχουν πιάσει το νόημα. Και το νόημα είναι ότι στον κυκεώνα των ατομικών φιλοδοξιών (επαγγελματικών και μη) υπηρετούμε στο ακέραιο την κοινωνία, έχουμε χάσει όμως κάθε ίχνος προσωπικής ζωής. Η φράση Novus Ordo Seclorum, εμπνευσμένη από τον Χρυσό Αιώνα της 4ης Εκλογής του Βιργιλίου, εμφανίζεται στο χαρτονόμισμα του ενός δολλαρίου, αποτυπώνοντας περήφανα ό,τι διακωμώδησε ο Οβίδιος: η Νέα Τάξη των Αιώνων έχει το χρώμα του χρήματος. Μήπως όμως η εποχή μας, που είναι φτιαγμένη από χρυσάφι, είναι τελείως κάλπικη;

Στα ίχνη του miles

Στις 20 Μαρτίου ήταν η επέτειος της εισβολής των Αμερικανών στο Ιράκ. Πέντε χρόνια πέρασαν και η επέτειος ήταν μάλλον μαύρη παρά εορταστική. Τα αμερικανικά μέσα έδειξαν τις δηλώσεις του Τσένι, ο οποίος προέβλεπε ότι η όλη υπόθεση θα πάρει κάνα δυο βδομάδες, και τις δηλώσεις του Μπους (εμφανώς νεότερος πριν από πέντε χρόνια), ο οποίος μιλούσε για τα περίφημα όπλα μαζικής καταστροφής, τα οποία δεν βρέθηκαν ποτέ. Μεγάλη μερίδα των ρεπουμπλικανών πλέον αντιλαμβάνεται ότι ο πόλεμος αυτός δεν πάει καθόλου καλά για την Αμερική και ότι είναι πιο εύκολο να αρχίσεις έναν πόλεμο παρά να τον τελειώσεις. Οι καυστικοί κωμικοί βρήκαν υλικό ακόμη μία φορά για να επιτεθούν ανελέητα στον Μπους και τους συν αυτώ, αλλά όλοι τους είχαν να πουν δυο λόγια συμπάθειας προς τους αμερικανούς στρατιώτες και τις οικογένειες των θυμάτων. Ακόμη και ο λάβρος John Stewart, με την ισοπεδωτική κριτική του εναντίον του Μπους, έκανε πάσο και δεν τόλμησε να χλευάσει τους στρατιώτες που πήγαν να πολεμήσουν στο Ιράκ.

Η κριτική της αμερικανικής πολιτικής σε θέματα πολέμου φυσικά δεν είναι κάτι καινούργιο. Από τον πόλεμο του Βιετνάμ έως τον πόλεμο στο Ιράκ σήμερα τα αντιπολεμικά κινήματα ήταν τόσο έντονα και διαδεδομένα που ενίοτε επηρέασαν ακόμη και τις κοινωνικές δομές και την καθημερινότητα κάποιων ανθρώπων. Σκοπός αυτού του post δεν είναι να κριτικάρει την πολιτική των αμερικανών πολιτικών, αλλά να θέσει ένα άλλο ερώτημα: ποια είναι η ευθύνη των αμερικανών πολιτών που αποφασίζουν εθελοντικά να πολεμήσουν σε ένα πόλεμο όπως αυτόν του Ιράκ; Η Αμερική είναι μία χώρα η οποία στηρίζεται πάνω απ' όλα στην ατομικότητα του κάθε πολίτη και στην ανεξαρτησία του από κρατικούς μηχανισμούς, οι οποίοι πιθανώς να περιόριζαν την ατομική ελευθερία των πολιτών. Αν το λάβουμε αυτό υπόψη μας, είναι πραγματικά περίεργο ότι δεν έχω ακούσει καμία κριτική για την προσωπική απόφαση κάποιων αμερικανών πολιτών να καταταγούν στο στρατό και να πολεμήσουν. Οι συντηρητικοί κολλάν στο αυτοκίνητό τους ένα αυτοκόλλητο που λέει Support our troops, και οι δημοκρατικοί απαντούν κολλώντας το μήνυμα Support our troops: bring them home. Ούτε λόγος για το ότι αυτοί που πήγαν να πολεμήσουν στο Ιράκ δεν εξαναγκάστηκαν. Ήξεραν ότι η επιλογή τους ήταν να πάνε στον πόλεμο, όχι να γυρίσουν από εκεί, επομένως δεν βλέπω γιατί να υποστηρίζει κανείς την επιστροφή τους "για το καλό τους".

Αντίθετα, οι στρατιώτες αντιμετωπίζονται γενικά με συμπάθεια. Ακόμη και ο μεγιστάνας του κίτρινου λαϊκισμού Μάικλ Μουρ είχε ένα καλό λόγο να πει για τους αμερικανούς στρατιώτες. Στο ντοκιμαντέρ του Fahrenheit 9/11, καυτηριάζει την πολιτική επιστράτευσης, αλλά με το γνωστό μελό ύφος του λέει ότι τα φτωχότερα παιδιά πάντα δίνουν τη ζωή τους για την Αμερική, γι' αυτό αν πρέπει να τα στείλετε στον πόλεμο, στείλτε τα να πολεμήσουν για κάτι για το οποίο αξίζει να δώσουν τη ζωή τους. Στις πολεμικές ταινίες που γέννησαν οι αμερικανικοί πόλεμοι, συνήθως προβάλλεται η τραγικότητα των αμερικανών στρατιωτών. Οι ήρωες αυτών των ταινιών είναι συνήθως έρμαια του παραλογισμού του πολέμου και είναι πάνω απ' όλα τραγικοί ήρωες. Το ατομικό δράμα όμως των ηρώων του Platoon ή του Apocalypse Now αποτυγχάνει να αναδείξει δεόντως ότι το δράμα τους είναι προσωπικό, επειδή οι ίδιοι το προκάλεσαν στον εαυτό τους. Η ταινία Three Kings είναι ένα καλό παράδειγμα στρέβλωσης της ατομικής ευθύνης για την εμπλοκή σε ένα μάταιο πόλεμο. Η ταινία αποτελεί ουσιαστικά δριμεία κριτική εναντίον της πολιτικής του πατέρα Μπους να ξεκινήσει τον πρώτο πόλεμο στο Ιράκ και ύστερα να εγκαταλείψει τους Ιρακινούς που ξεσήκωσε στο έλεος του Σαντάμ. Οι πρωταγωνιστές της ταινίας έχουν μείνει πίσω μετά το τέλος του πολέμου και προσπαθούν να διαγουμίσουν το χρυσάφι του Σαντάμ. Στο τέλος όμως καταλήγουν να γίνονται ήρωες σώζοντας τις ζωές αθώων πολιτών. Τα ποταπά τους κίνητρα δηλαδή μεταμορφώθηκαν σε σωτήρια ανθρωπιστική βοήθεια και ο αμερικανός στρατιώτης που πήγε στο Ιράκ αυτή τη φορά όχι μόνο δεν είναι τραγική φιγούρα, αλλά ήρωας. Η επίθεση στην αμερικανική πολιτική βρίσκεται ακόμη μια φορά σε αντίστιξη με τις πράξεις του αμερικανού στρατιώτη.

Ας σημειώσω εδώ ότι δεν κρίνω την ποιότητα των ταινιών, κάποιες από τις οποίες είναι υψηλών καλλιτεχνικών προδιαγραφών, αλλά απλώς παρατηρώ την αδιαφορία των δημιουργών τους να σχολιάσουν την προσωπική επιλογή των αμερικανών στρατιωτών. Αυτό βέβαια δεν αποτελεί κριτική εναντίον των ταινιών, μιας και οι δημιουργοί τους δεν ενδιαφέρονταν για μια τέτοια προσέγγιση, αλλά αποτελεί γενικά κριτική στην αποτυχία τόσο των μέσων όσο και των καλλιτεχνών να αναδείξουν το προσωπικό μερίδιο ευθύνης στην εμπλοκή ενός ουσιαστικά μισθοφορικού πολέμου.

Η ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα αντίθετα παρουσιάζει ακριβώς την αντίθετη εικόνα. Τα κίνητρα του Τρωϊκού πολέμου στερούνται οποιασδήποτε εθνικής φανφάρας και είναι απλώς προσωπικά. Οι μνηστήρες της Ελένης ορκίστηκαν να υπερασπιστούν αυτόν που θα κερδίσει το χέρι της κι έτσι πρέπει να πολεμήσουν. Πολλοί από αυτούς (όπως ο Οδυσσέας) προσπαθούν να την σκαπουλάρουν, αλλά αποτυγχάνουν. Ο Αχιλλέας πάλι (που δεν ήταν μνηστήρας της Ελένης) εμπλέκεται στον πόλεμο καθαρά για δικούς του λόγους και ορμώμενος από προσωπικά κίνητρα, τα οποία δεν είναι άλλα παρά το κλέος και η υστεροφημία του. Συχνά ακούμε ότι η Ελένη ήταν η αφορμή και η γεωπολιτική σημασία της Τροίας το αίτιο, αλλά μια τέτοια προσέγγιση μάλλον χάνει το νόημα του μύθου, το οποίο βρίσκεται ακριβώς στην αιτιολόγηση που θέλει να προβάλει: ο πόλεμος έγινε για οικογενειακούς λόγους που αφορούν κερατώματα αριστοκρατικών οικογενειών. 

Εντελώς προσωπικές είναι και οι μάχες στην Ιλιάδα. Τόσο προσωπικές, που η πατρογονική φιλία του Γλαύκου και του Διομήδη τους εξασφαλίζει μια προσωπική ειρήνη τη στιγμή που γύρω τους σφάζονται παλικάρια. Οι οικογενειακές φιλίες τίθενται έτσι πάνω από τον συλλογικό κυκεώνα του πολέμου. Οι ιλιαδικές μάχες εστιάζουν στο γενεαλογικό μικρόκοσμο των μονομάχων και η ατομικότητά τους προβάλλεται παραπάνω από όσο θα περίμενε κανείς να γίνεται σε μια μαζική σύρραξη. Τα κίνητρα των ομηρικών ηρώων είναι τόσο προσωπικά που η πολιτική του Αγαμέμνονα μπαίνει σε δεύτερη μοίρα. Όλη η πλοκή της Ιλιάδας άλλωστε περιστρέφεται γύρω από την οργή του Αχιλλέα, το πείσμα του οποίου απειλεί να ανατρέψει τα πάντα. Το λάφυρα, ανάμεσά τους βέβαια και οι γυναίκες, και το γόητρο μετρούν για τον Αχιλλέα. Δεν υπάρχει ούτε ίχνος εθνικής συνείδησης. Δεν έχω τίποτα εναντίον των Τρώων, ξεκαθαρίζει δημοσίως ο Αχιλλέας στη διαμάχη του με τον Αγαμέμνονα. Για δικούς του λόγους φεύγει από τη μάχη ο ήρωας και για δικούς του λόγους θα επιστρέψει όταν σκοτωθεί ο Πάτροκλος. Στη μονομαχία του Μενέλαου με τον Πάρι η οικογενειακή διάσταση του πολέμου είναι εμφανής. Ο πόλεμος μπορεί να τελειώσει με μια μονομαχία ανάμεσα στους διεκδικητές της Ελένης. Όλα τα άλλα είναι περιττά.

Έχοντας την ελληνική μυθολογία αλλά και την ηροδότεια αρχαιολογία του πολέμου με το μέρος του, ο Αριστοφάνης θα δώσει τη δική του αρχαιολογία του πελοποννησιακού πολέμου στους Αχαρνής, η οποία ξεκινά με την κλοπή κάποιων παλτών από τους Μεγαρείς, συνεχίζει με την απαγωγή της Σιμαίθας (ερωμένης τους Αλκιβιάδη), την εκδίκηση των Μεγαρέων, οι οποίοι έκλεψαν τρεις πόρνες από την Ασπασία, και καταλήγει στην αρχή του πολέμου. Η αριστοφανική αρχαιολογία κλείνει με την εξής ψευδοθουκυδίδεια κατακλείδα: κἀντεῦθεν ἀρχὴ τοῦ πολέμου κατερράγη/ Ἕλλησι πᾶσιν ἐκ τριῶν λαικαστριῶν (και απ᾽ αυτό ξέσπασε ο πόλεμος σε όλους τους Έλληνες: από τρία πουτανάκια). Στους Αχαρνής όχι μόνο δεν υπάρχουν όπλα μαζικής καταστροφής, αλλά το μόνο που μετρά είναι προσωπικά και μάλιστα κατώτερα κίνητρα. Η ειρήνη είναι επίσης προσωπική υπόθεση. Ο πρωταγωνιστής Δικαιόπολις συνάπτει τη δική του ειρήνη με τους Σπαρτιάτες και απολαμβάνει τα πλούτη και τα αγαθά της ειρηνικής ζωής την ίδια ώρα που οι συμπολίτες του υποφέρουν από τις στερήσεις του πολέμου.

Οι Αχαρνής είναι η κωμωδία που γέννησε έναν από τους πιο σημαντικούς χαρακτήρες της Νέας Κωμωδίας, τον καυχησιάρη στρατιωτικό ή miles gloriosus στη λατινική του εκδοχή. Η στρατιωτική ζέση και η φανφαρολογία του Λάμαχου αντιπαραβάλλονται με τις ετοιμασίες του Δικαιόπολι για ένα συμπόσιο. Σε μια ιλιγγιώδη στιχομυθία, ο Δικαιόπολις χλευάζει τα στρατιωτικά λοφία, τους γυλιούς και τα άλλα παραφερνάλια του Λάμαχου, αντιπαραβάλλοντάς τα με τα λουκάνικα, τα τυριά και τα κρασιά που ετοιμάζει για το πάρτυ του. Στη συνέχεια, ο Λάμαχος τραυματίζεται άδοξα, καθώς πέφτει μέσα σε ένα χαντάκι ύστερα από αποτυχημένη προσπάθειά του να πηδήσει από πάνω. Ξαναεμφανίζεται στη σκηνή για να υποστεί τα ακόμη πιο ταπεινωτικά σχόλια του Δικαιόπολι. Και αν ο Αριστοφάνης μετάνιωσε για την βιτριολική χλεύη του εναντίον του Λάμαχου και αποκατέστησε τη φήμη του στις Θεσμοφοριάζουσες, ο χαρακτήρας του miles gloriosus που δημιούργησε έμελλε να μείνει στη σκηνή για πολλούς αιώνες ακόμα.

Από τη Νέα Κωμωδία του Μενάδρου και των άλλων κωμικών συγγραφέων δυστυχώς δεν σώζονται πολλά, αλλά έχουμε πολλά έργα από την ρωμαϊκή πρόσληψη της Νέας Κωμωδίας. Ο απολογισμός είναι εικοσιμία κωμωδίες του Πλαύτου και εφτά του Τερέντιου, και ο miles αποτελεί βασική φιγούρα σε πολλές από αυτές τις κωμωδίες. Από την εντυπωσιακή αερολογία του Πυργοπολυνίκη στον Miles Gloriosus του Πλαύτου, ως την μοναδική πολιορκία του σπιτιού μιας εταίρας με κατσαρολικά και τεντζερέδες από τον Θράσωνα στον Ευνούχου του Τερέντιου, τα χαρακτηριστικά του miles μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: ακατάσχετη φλυαρία για πολεμικά κατορθώματα που δεν έκανε ποτέ, ματαιοδοξία σε βαθμό βλακείας, η οποία δίνει την ευκαιρία στους κόλακες να τον εκμεταλλευτούν, παντελής έλλειψη γοητείας σε βαθμό που να είναι αποκρουστικός και να χρειάζεται να ικανοποιήσει τις σεξουαλικές ορέξεις του με τα χρήματα που κέρδισε ή με τα λάφυρα που διαγούμισε άνομα από τους πολέμους. Σημειωτέον ότι ο χαρακτήρας αυτός δεν αποτελούσε απλώς λογοτεχνικό κατάλειπο στη Ρώμη. Τα έργα αυτά ανέβαιναν τη στιγμή που η εθνική προπαγάνδα έδινε κι έπαιρνε, και πολλοί ρωμαίοι νέοι οραματίζονταν μια ένδοξη στρατιωτική καριέρα. Η χλεύη επομένως ενός τέτοιου χαρακτήρα έξυνε πληγές κι έφερνε στην επιφάνεια οικεία κακά. Η κωμωδία Poenulus του Πλαύτου μάλιστα υπερβαίνει τα προσχήματα της λογοτεχνικής 'μετάφρασης' έργων της Ελληνικής Νέας Κωμωδίας και παρουσιάζει σχεδόν άμεσα τα συμπαρομαρτούντα των Καρχηδονιακών πολέμων.

Τα ίχνη του miles υπάρχουν ακόμη και στην ρωμαϊκή ελεγεία. Ο Προπέρτιος δείχνει ιδιαίτερα προβληματισμένος από την άφιξη ενός πλούσιου πραίτορα, τα λάφυρα του οποίου σημαίνουν κέρδος για την εταίρα και πονοκέφαλο για τον ποιητή που την αγαπάει: Praetor ab Illyricis uenit modo, Cynthia, terris/ maxima praeda tibi, maxima cura mihi. (Ένας πραίτορας μόλις ήρθε, Κυνθία, από την Ιλλυρική γη/ μέγιστο λάφυρο για σένα, μέγιστη έγνοια για μένα. Προπέρτιος 2.16.1-2). Τα λάφυρα του πραίτορα θα γίνουν μαζί με τον ίδιο τα λάφυρα της Κυνθίας, η οποία αναμένεται να τον μαδήσει κανονικά. Οι ρωμαίοι ελεγειακοί άλλωστε δεν δίστασαν να διατυμπανίσουν την προσωπική τους αποχή από τους πολέμους, τη στιγμή που ο Αύγουστος έχτιζε τη μεγαλεπήβολη στρατοκρατική του αυτοκρατορία. Η στροφή στον έρωτα και η αποχή από τον πόλεμο θα μπορούσαν να κατοχυρώσουν δικαίως το copyright του make love not war στους ρωμαίους ελεγειακούς.

Αιώνες αργότερα, τα ίχνη του miles τα βρίσκουμε στον Έρασμο. "Από πού μας ήρθες εσύ που έφυγες φτερωμένος σαν τον Ερμή και γύρισες κουτσός σαν τον Ήφαιστο;" ρωτά ο Hanno στον Θρασύμαχο, τη στιγμή που η Ευρώπη μαστίζεται από κάθε λογής πολέμους. Ο Θρασύμαχος όμως το έχει πάρει το μάθημά του. Έχει φάει όλα τα λεφτά που έβγαλε διαγουμίζοντας και λεηλατώντας στις πόρνες, και τώρα πια τον περιμένει η γκρίνια της γυναίκας του. Γύρισε με ένα φορτίο εγκλήματα και όχι με χρυσάφι, όπως είχε υποσχεθεί. Όσο γι᾽αυτούς που κατατάσσονται στον πόλεμο, το κάνουν επειδή δε θέλουν να βρουν μια τίμια δουλειά, αλλά και από απλή παράνοια. Στην ερώτηση του Hanno γιατί ο νέοι τρέχουν όλο ενθουσιασμό στον πόλεμο, λες και πάνε σε συμπόσιο, ο Θρασύμαχος απαντά: Ego nihil aliud coniectare possim, quam illos agi malis furiis... nec aliud, quam hic manes suos anticipare. (Δεν μπορώ να βγάλω άλλο συμπέρασμα, παρά ότι οδηγούνται από κακές ερινύες... έτσι ώστε οι ίδιοι να προσδοκούν τα φαντάσματά τους.). 

Τελευταία φορά ο miles gloriosus τίναξε το λοφίο της απαστράπτουσας περικεφαλαίας του στη σκηνή του Broadway, στο μιούζικαλ "A Funny Thing Happened on the Way to Forum" (απ᾽ όπου και η φωτογραφία στην αρχή του post), το οποίο βασίζεται στις κωμωδίες Pseudolus, Miles Gloriosus, και Mostellaria του Πλαύτου. Κάπου εκεί στους δρόμους του Broadway χάθηκαν τα ίχνη του miles. Έκτοτε το κοντινότερο που έχω δει στο χαρακτήρα του miles είναι ο John Goodman στο ρόλο του Walter Sobchack στην μοναδική κωμωδία των Κόεν "The Big Lebowski".  Κρίμα πάντως, γιατί αυτή η φιγούρα έχει να πει πολλά για την ανοησία κάποιων νέων ανθρώπων να βλέπουν τον πόλεμο ως κάτι ένδοξο, ως κάτι που θα τους εξασφαλίσει οικονομική ευμάρεια και εθνική περηφάνια. Άλλωστε για τους ρωμαίους ελεγειακούς η δόξα του πολέμου βρίσκεται μέσα στον έρωτα. Militat omnis amans et habet sua castra Cupido (Κάθε ερωτευμένος είναι στρατιώτης και ο Πόθος έχει τα δικά του στρατόπεδα) μας υπενθυμίζει ο Οβίδιος (Amores 1.9.1).